دانشگاه یزد کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی 2645-453X 27 68 2026 05 22 An Analytical Comparison of Travelogues and Books of Wonders in Terms of Content مقایسه تحلیلی سفرنامه و عجایب‌نامه از منظر محتوا 9 37 4160 10.29252/kavosh.2026.23136.3700 FA زهرا گلابی زاده دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه تربیت مدرّس 0009-0006-5812-8471 ناصر نیکوبخت استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تربیت مدرّس Journal Article 2025 06 08 This study presents an analytical comparison of travelogues and wonder literature (Aja’ib-nameh) with a focus on their content and narrative structures. Both genres occupy a significant place in classical Persian and Arabic literature and often share thematic overlaps, particularly in describing distant lands, unfamiliar peoples, and marvelous phenomena. However, they differ in their primary objectives and degrees of realism. Travelogues are generally based on the author’s personal observations and empirical experiences, aiming to present realistic descriptions of places and historical contexts. In contrast, wonder literature emphasizes extraordinary events, mythical creatures, and marvelous phenomena, aiming to evoke fascination and curiosity in readers. By examining selected examples from well-known texts such as Naser Khosrow’s <em>Safarnameh</em> and Qazvini’s <em>Aja’ib al-Makhluqat</em>, this study identifies the main similarities and distinctions between the two genres. The analysis shows that, while travelogues function as documentary narratives grounded in observation, wonder literature combines imagination with traditional beliefs. Ultimately, the two genres represent complementary approaches to the unknown, reflecting the complex socio-cultural worldview of the pre-modern era regarding geographical and cultural “Otherness”.   <strong>سفرنامه و عجایب‌نامه دو گونۀ ادبی کهن در نثر فارسی و عربی‌اند که هرچند در هدف و ساختار روایی متمایزند، امّا از نظر محتوایی هم‌پوشانی‌های چشمگیری دارند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی</strong><strong>–</strong><strong> توصیفی و روش مقایسه‌ای، به بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های این دو گونه از منظر معرفی «مکان» و «شگفتی» می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در حالی که سفرنامه بر تجربۀ عینی سیاح از فضاهای جغرافیایی متمرکز است، عجایب‌نامه بیشتر به نقل روایت‌های غریب، پدیده‌های خارق‌العاده و باورهای جمعی می‌پردازد؛ با این حال، مرز میان «واقعیت» و «خیال» در این دو گونۀ ادبی-</strong><strong> </strong><strong>بویژه در جهان‌بینی نویسندگان </strong><strong> - </strong><strong>همواره سیّال بوده است. نمونه‌هایی از آثاری چون سفرنامه‌های ناصرخسرو و ابن‌بطوطه و عجایب‌نامه‌های همدانی، قزوینی و رامهرمزی گواه آنند که نویسندگان عجایب‌نامه ­ها، اغلب از سفرنامه‌ها به‌عنوان منبع خود استفاده کرده‌اند و هر دو ژانر از یک مخزن مشترک از دانش جغرافیایی، افسانه‌ها و تجربه‌های فرهنگی بهره برده‌اند. در نهایت، این پژوهش استدلال می‌کند که سفرنامه و عجایب‌نامه دو رویکرد مکمل به «جهانِ دیگر» هستند: یکی از دریچۀ مشاهدۀ فردی و دیگری از دریچۀ باورهای جمعی، اما هر دو بازتاب‌دهندۀ دیدگاه‌های تاریخی-فرهنگی جامعه در برابر ناشناخته‌ها به شمار می­ آیند.</strong> https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4160_f4dc220cbf05cae2cf7f58036bf3b096.pdf