سیاست سکوت و حذف‌های تعمدی در تاریخ بیهقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه کوثر بجنورد

10.29252/kavosh.2026.24079.3796

چکیده

بیهقی به دلیل دقت در نگارش، غنای روایی و تحلیل‌های سیاسی- اداری، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ‌نگاری کلاسیک فارسی دارد. در دوره غزنوی یعنی عصری که تفکر اشعری مبتنی بر جبر و پذیرش قضا و قدر غلبه دارد، بیان واقعیت به سادگی، بی هیچ کم و کاست و هراسی ناممکن است؛ پس این فرضیه مطرح می­شود که ممکن است بیهقی ناچار در مواردی به حذف تعمدی یا سکوت استراتژیک روی آورده باشد. این مقاله با رویکردی تحلیلی-تاریخی به روش کتابخانه­ ای و با استناد به منابع اولیه و ثانویه در پی پاسخگویی به این پرسش اساسی است که سکوت یا حذف­های تعمدی بیهقی در چه حوزه­هایی نمودار شده و چه انگیزه ­هایی سبب آن بوده است؟ نتایج بررسی نشان می‌دهد که این حذف­ ها و سکوت­ ها عمدتاً در حوزه­ های بازنمایی کنشگران اصلی، خدمات مثبت برخی شخصیت ­ها، رقابت­ ها و توطئه ­های داخلی دربار، مرگ­های مشکوک، فساد مالی برخی شخصیت ­ها، شکست های نظامی، شورش­ های داخلی، فعالیت­های فرقه ­ای و مذهبی، نفوذ زنان در دربار و بازگویی روابط خود او دیده می‌شود. این سکوت‌ها نه تنها ناشی از ناآگاهی یا فراموشی نیست، بلکه نتیجه انتخاب ایدئولوژیک، سیاسی و روش ­شناختی در چارچوب تاریخ‌نگاری درباری است و حضوری پنهان می ­آفریند که از طریق غیبتِ عمدی، نگرش‌های سیاسی و ارزشی نویسنده را آشکار می‌سازد و به‌عنوان ابزاری برای حفظ مشروعیت سلطنتی، رقابت درباری و اخلاق منشی‌گری عمل می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Politics of Silence and Deliberate Omissions in Beyhaqi's History

نویسنده [English]

  • Mojgan Mirhosseini
Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Kowsar University, Bojnourd
چکیده [English]

Beyhaqi holds a distinctive position in classical Persian historiography due to his meticulous composition, narrative richness, and politico-administrative analyses. During the Ghaznavid period—an era dominated by Ash'arite theological thought predicated on determinism and the acceptance of divine destiny—the straightforward and unvarnished narration of reality, devoid of omission or apprehension, proved untenable. This premise gives rise to the hypothesis that Beyhaqi may have been compelled, on certain occasions, to employ deliberate omission or strategic silence. Employing an analytical-historical approach through library-based research and drawing upon primary and secondary sources, this study addresses the fundamental question: In which domains are Beyhaqi's deliberate silences or omissions manifested, and what motivations underlie them? The findings indicate that these omissions and silences predominantly occur in the representation of principal actors, the positive services of certain figures, internal court rivalries and conspiracies, suspicious deaths, financial corruption of certain personalities, military defeats, internal insurrections, sectarian and religious activities, the influence of women within the court, and the recounting of his own personal relationships. These silences are not attributable to ignorance or forgetfulness, but rather constitute the outcome of ideological, political, and methodological choices within the framework of courtly historiography. They create a latent presence that, through deliberate absence, reveals the author's political and value orientations, functioning as a mechanism for preserving royal legitimacy, navigating courtly competition, and upholding the ethics of secretarial conduct.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Beyhaqi's History
  • Beyhaqi
  • Expedient Silence
  • Deliberate Omission
  • Self-Censorship
  1. الف) کتاب­ ها

    1. ابن اثیر، عزالدین (1385). الکامل فی التاریخ، برگردان حمیدرضا آژیر، تهران: اساطیر.
    2. ایگلتون، تری (1386). پیش­درآمدی بر نظریة ادبی، ترجمة عباس مخبر، چاپ چهارم، تهران: مرکز.
    3. باسورث، کلیفورد ادموند (1390). تاریخ غزنویان، ترجمة حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
    4. بیهقی، ابوالفضل (1401). تاریخ بیهقی، مقدمه و تصحیح محمدجعفر یاحقی و مهدی سیدی، چاپ هشتم، تهران: سخن.
    5. جرفادقانی، ناصح­بن ظفر (1374). ترجمة تاریخ یمینی، تصحیح جعفر شعار، چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی.
    6. جوینی، عطاملک (1387). تاریخ جهانگشا، به تصحیح محمد قزوینی، تهران: هرمس.
    7. خواندمیر، غیاث­الدین (1380). حبیب ­السیر، به تصحیح محمد دبیرسیاقی، چاپ چهارم، تهران: خیام.

    8 . دهقانی، محمد (1394). حدیث خداوندی و بندگی، تهران: نی.

    9 . زرین­ کوب، عبدالحسین (1388). تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران: امیرکبیر.

    1. عقیلی، حاجی­بن نظام (1364). آثار الوزراء، به کوشش جلال­ الدین محدث ارموی، تهران: اطلاعات.
    2. عنصرالمعالی، کیکاوس­ بن اسکندر (1371). قابوسنامه، تصحیح غلامحسین یوسفی، چاپ ششم، تهران: علمی و فرهنگی.
    3. فرخی سیستانی، ابوالحسن علی­ بن جولوغ (1400). دیوان، به کوشش محمد دبیرسیاقی، چاپ یازدهم، تهران: زوار.
    4. فوکو، میشل (1398). اراده به دانستن، ترجمة افشین جهاندیده و نیکو سرخوش، چاپ چهاردهم، تهران: نی.
    5. میثمی، جولی اسکات (1402). تاریخ ­نگاری فارسی تا پایان قرن دوازدهم، ترجمة محمد دهقانی، چاپ سوم، تهران: ماهی.
    6. میلانی، عباس (1378). تجدد و تجددستیزی در ایران، تهران: آتیه.
    7. نفیسی، سعید (1362). تاریخ اجتماعی ایران در عصر غزنویان، تهران: توس.
    8. والدمن، مریلین (1375). زمانه و زندگی و کارنامة بیهقی، ترجمة منصوره اتحادیه، تهران: تاریخ ایران.

    ب) مقالات

    1. اصغری، حسین (1395). «حقیقت­ گویی باتوجه به جبر سلطان در تاریخ بیهقی»، پژوهش نامة تاریخ، ش 44، صص 1-14.
    2. جنگی، نیره و هانیه اسدپور (1389). «بررسی دیدگاه بیهقی نسبت به سلطان مسعود برمبنای تحلیل گفتمان»، نخستین همایش ملی ادبیات فارسی و پژوهش ­های میان­ رشته ­ای، دانشگاه بیرجند، صص 1404-1428.
    3. دلبری، حسن (1398). «بلاغت سکوت به­ مثابة غیاب پیش ­اندیشیدة کنش کلامی و تعامل کارآمد آن با متن»، مطالعات زبانی و بلاغی، دورة 20، ش 10، صص 201-220.
    4. رحمانی­ فر، سیما و حسین قاسمی (1393). «محافظه ­کاری و حقیقت ­گویی در تاریخ بیهقی»، آینة میراث، دورة1، ش 12، پیاپی54، صص 137- 156.
    5. رضوانیان، قدسیه و مریم فائز (1391). «تاریخ بیهقی در گسترة منطق مکالمه»، پژوهشنامة زبان و ادب فارسی، دورة 1، ش 6، پیاپی21، صص 123-140.
    6. سجودی، فرزان و لیلا صادقی (1389). «کارکرد گفتمانی سکوت در ساختمندی روایت داستان کوتاه»، پژوهشهای زبان و ادبیات تطبیقی، دورة 2، ش 1، صص 69-88.
    7. سیف، عبدالرضا؛ مونا بابایی و زینب زرهانی (1389). «جایگاه زن در تاریخ بیهقی و مقایسة آن با برخی کتب منثور»، زن در فرهنگ و هنر، دورة1، ش 2، صص 77-88.
    8. صحرایی، قاسم و علی حیدری و مریم میرزایی (1390). «لحن، صحنه ­پردازی و فضا ابزار انتقاد و اعتراض بیهقی»، متن ­شناسی ادب فارسی، دورة 3، ش 3، صص 75-94.
    9. طالبیان، یحیی و ندا امین (1397). «تحلیل و بررسی ساختارهای گفتمان­ مدار در روایت بیهقی از ماجرای حسنک وزیر»، متن­ پژوهی ادبی،ش 22، پیاپی77، صص 93-123.
    10. کرمی، محمدحسین (1379). «گفته­ های ناگفتنی در تاریخ بیهقی»، پژوهشنامة علوم انسانی، ش27، صص 155-174.
    11. مرسل­ پور، محسن (1399). «تأثیر دستگاه تبلیغاتی سلطان محمود بر تاریخ­نگاری غزنویان»، پژوهش­ های تاریخی، دورة4، ش 12، پیاپی 48، صص 41-54.
    12. میلانی، عباس (1372). «تاریخ در تاریخ بیهقی»، ایرانشناسی، ش20، صص 702-721.
    13. یوسفی، صفر (1387). «سیاست مذهبی در دورة نخست حکومت غزنوی»، فصلنامة فقه و تاریخ تمدن، دورة 15، ش 4، صص 141-158.