تحلیل روایت‌شناسانۀ داستانک جنی‌لعبت به‌مثابۀ دیگریِ خیالی در عبهرالعاشقین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموخته دکتری رشتة‌ زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه شیراز

10.29252/kavosh.2026.23834.3777

چکیده

این پژوهش به تحلیل روایت‌شناسانۀ پیش‌درآمد کتاب عبهرالعاشقین روزبهان بقلی شیرازی یعنی روایت «جنی‌لعبت» می‌پردازد و می‌کوشد آن را هم در مقام متنی عرفانی و هم به‌مثابۀ روایتی ادبی و ساخت‌مند بررسی کند. مسألۀ اصلی آن است که چگونه می‌توان با تکیه بر نظریه‌های روایت‌شناسی معاصر، ساختار روایی و نقش شخصیت لعبت را در شکل‌دهی به فرایند داستانی تحلیل کرد. روش پژوهش بر پایۀ رویکرد تحلیلی-ترکیبی است و درکنار خوانش باختینی، از چهار دستگاه نظری ژرار ژنت(Gérard Genette)، تزوتان تودوروف(Tzvetan Todorov)، پل ریکور (Paul Ricoeur) و میکه بال (Mieke Bal) بهره می‌گیرد تا از خلال آن، واحدهای روایی این بخش از متن روشن شود. در سطح روش، روایت به چهار واحد اصلی_ مواجهه، آغاز مکالمه، تمنای عاشقانه و تشکیل عشق دوسویه_ تقسیم و هر واحد بر اساس مبانی نظری نام‌برده تحلیل می‌شود. از منظر ژنت، سطوح سه‌گانۀ روایت (داستان، روایت و گفتمان روایی) و مقوله‌هایی چون تمرکز درونی و زمان‌مندی به‌کار گرفته می‌شود. از دید تودوروف، الگوی گسست و بازگشت به تعادل در ساختار این متن بازشناسی می‌شود. در چشم‌انداز ریکور، سه‌گانۀ میمسیس (پیش‌پیکربندی، پیکربندی، بازپیکربندی) ابزار فهم فرایند تفسیر این متن و تبدیل تجربه به روایت است و سرانجام با تکیه بر میکه بال، تمایز میان فابولا، داستان و متن امکان تحلیل کارکرد شخصیت‌ها به‌عنوان فاعل، مفعول یا ضدفاعل فراهم می‌آید. بررسی انجام­شده نشان می‌دهد که لعبت در مقام «دیگریِ خیالی» عنصری منفعل نیست، بلکه نیرویی کنش‌مند در روایت است که همزمان میل را برمی‌انگیزد و بر آن محدودیت می‌گذارد. این دوگانگی، گفتمان روایت را به جلو می‌راند و امکان تکوین کتاب را در قالب شرح عشق فراهم می‌کند. درنهایت، نتیجۀ پژوهش تأکید دارد بر این‌که خوانش روایت‌شناسانۀ عبهرالعاشقین ظرفیت‌های تازه‌ای را در بازفهمی متون عرفانی آشکار می‌کند که قبلاً اغلب تنها در افق زبانی و معنوی تحلیل می‌شده‌اند، اما در ساختار روایی نیز حامل لایه‌های پیچیده و نظام‌مند هستند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Narratological Analysis of Jennī Lu‘bat as an Imaginary Other in Rūzbihān Shīrāzī’s Abhar al-‘Āshiqīn

نویسنده [English]

  • hossein taheri
PhD in Persian language and literature, Shiraz University
چکیده [English]

This article presents a narratological analysis of the experience of love in Abhar al-‘Āshiqīn, with a special focus on the character Jannī La‘bat and her interactions with the narrator. The study aims to examine how human and divine love are constituted through dialogue, erotic desire, the lover’s rejection, and ultimately the formation of reciprocal love. The analysis is grounded in four theoretical frameworks: Gérard Genette (narrative structure), Tzvetan Todorov (narrative pattern and crisis–resolution), Paul Ricoeur (hermeneutics and living metaphor), and Mieke Bal (narrative semiotics). Findings show that the narrative, moving from the narrator’s initial encounter with Jannī La‘bat to the production of Abhar al-‘Āshiqīn, exhibits a multilayered and interwoven structure encompassing temporal, focal, semantic, and semiotic dimensions. The lover’s desire and Jannī La‘bat’s refusal function as a crucial narrative tension, enabling the development of reciprocal love and the creation of a meaningful text. Through this process, Jannī La‘bat’s role evolves from the object of desire to an agent of meaning, guiding the narrative toward the synthesis of human and divine love. This progression reveals the complexity of character interactions, the transformation of the narrative from individual experience to shared experience, and the role of dialogue and trial in consolidating meaning and narrative structure, allowing for a multilayered reading and reflection on the concepts of love and spirituality.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Jennī Lo‘bat
  • Rūzbihān Shīrāzī
  • Abhar al-‘Āshiqīn
  • Narratology
  1. الف) کتاب ­ها

    1. باختین، میخاییل، (1387)، تخیل مکالمه‌ای: جستارهایی دربارۀ رمان، ترجمۀ رؤیا پورآذر، تهران: نی.
    2. دهخدا، علی‌اکبر، (1377). لغتنامه، زیر نظر محمد معین، سیدجعفر شهیدی، چاپ دوم، تهران: مؤسسۀ دهخدا.
    3. روزبهان بقلی گشیرازی، (1383)، عبهرالعاشقین، تصحیح و مقدمۀ هانری کربن، محمد معین، تهران: منوچهری.

    ب) مقالات

    1 افتخار فسایی، زهرا؛ حسین آقاحسینی و مسعود آلگونه. (1399). «تحلیل زبان عرفانی روزبهان بر اساس الگوی مربع تنشی». نثر پژوهی ادب فارسی (ادب و زبان)، 23(47 )، صص 1- 27.

    1. طاهری، حسین. (1404). «مرزهای تجربۀ عرفانی و آستانۀ تحمل روحانی در مکاشفات روزبهانی (بازنمایی فزون‌باری تجربه‌های حدی در آثار روزبهان بقلی شیرازی». ادبیات عرفانی الزهراء، دوره 17، شماره 43، صص169-194.

    3.-----------. (1404). «شطحات عرفانی و شیوه‌های خوانش». ادب فارسی، دوره15، شماره 1، صص143-160.

    4.-----------. (1404). «بازتعریف مفاهیم ژاک لکان در ساختار عرفان». (e28054). فصلنامه نقد ادبی. سال18، شماره 72، صص119-170.

    5.----------. (1404). «زبان تجلی و تجلی زبان: بازنمایی انواع ترکیبات مفهومی و استعاری تجلی در زبان روزبهان بقلی شیرازی»، پژوهشنامۀ زبان ادبی، (11)3، صص 153- 184.

    1. محمدیان، عباس و محمدنبی خیرآبادی. (1396). «بررسی ساختار روایت در رؤیت‌های ساختارشکنانۀ روزبهان بقلی». پژوهشنامۀ عرفان، 8(16)، صص 156-186.
    2. مختاری، مسروره و حسین آریان. (1401). «تحلیل ساختاری حکایت‌ها در سوانح‌العشاق، عبهرالعاشقین و لمعات با استفاده از نظریۀتحلیل ساختاری روایت‌های رولان بارت». پژوهشنامۀ ادبیات داستانی، (11)38، صص 183-204.

    ج) منابع لاتین

    1. Bal, Mieke. (2017). Naratology: Introduction to the Theory of Narrative. Toronto: University of Toronto Press.
    2. Barthes, Rolad. (1970). S/Z. Paris: Éditions du Seuil.

    Genette, Gérard. (1980). Narrative Discourse. Translated by Jane E. Lewin. New York: Cornell University Press.

    3.Kristeva, Julia. (1980). Desire in Language: a semiotic approach to literature and art. Translated by Thomas Gora, Alice Jardine and leon S.Roudiez. Oxford: Blackwell.

    4.Ricoeur, Paul. (1984). Time and Narrative. Vol 1. Translated by Kathleen McLaughlin & David Pellauer. Chicago & London: University of Chicago.

    1. Todorov, Tzvetan. (1977). The Poetics of Prose. translated by Richard Howard. New York: Cornell University Press.

    6._______________ (1975). The Fantastic: A Structural Approach to a Literary Genre. Translated by Richard Howard.New York: Cornell University Press.

    7.________________ (1969). »Structural Analysis of Narrative«. Novel: A Forum on Fiction. Vol 3. Pp 76-70.