لطافت غزلوار در قصاید سعدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه یزد

2 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه یزد

10.29252/kavosh.2021.12064.2549

چکیده

گوشه­ ای از فعالیت­ های ادبی سعدی، قصیده‌سرایی است. سال‌ها قبل از دورانی که او پای به عرصۀ شاعری نهد، زبان قصیده به رشد و کمال خود رسیده بود و شعرا از زبان قصیده ­سرایان سلف پیروی می­ کردند. اما در عصر حیات این شاعر بزرگ، بر اثر تحولات اجتماعی-سیاسی، فرهنگ درباری غالب، تغییر یافت و قصیده‌سرایی با افول مواجه گردید در نتیجه ذهن شاعران با غزل اُنس گرفت.
در این پژوهش، برآنیم تا به این حیطۀ کوچک از هنرنمایی سعدی (قصیده­سرایی) پرداخته، قصاید او را از منظر لطافت‌های زبانی واکاویم و بدون آنکه به حیطه سبک شخصی شاعر وارد شویم، آنچه را می­ تواند موجبات نرمی الفاظ را فراهم آورده باشد، نشان دهیم. در همین راستا، سه سطح زبانی یعنی آوایی، لغوی و نحوی، را به شیوۀ توصیفی-تحلیلی بررسی کرده‌ایم و با آوردن جدول آماری در بخش­ هایی از پژوهش، سعی در روشن‌تر شدن موضوع داشته‌ایم.
سعدی با تسلّطی که بر دقایق زبان فارسی دارد، اوزان نرم و جویباری را به خدمت گرفته است. صامت و مصوّت‌ها بیشتر از نوعی هستند که براحتی تلفّظ می‌شوند و چیزی از لطافت شعر نمی‌کاهند. به ایجاز سخن می‌گوید در عین حال کلامش روشن و بدون ابهام است. او واژه‌های نرم را در قصاید بکار گرفته و به شکل مخفّف و مشدّد کلمات تمایل ندارد. مضامین عرفانی همراه با واژه‌ها و اصطلاحات آن به صورت مفرد یا ترکیب شده در این اشعار دیده می‌شوند، گاه زبان و لغات محاوره‌ای را در چینش ابیات او می‌یابیم. شگردهای نحوی که موجب شیوایی غزلیات سعدی است در قصاید او نیز راه یافته‌اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Subtlety in Saadis language of elegy

نویسندگان [English]

  • mehdi sadeghi 1
  • Yadollah jalali 2
  • Mohammad Reza Najjarian 2
1 Ph.D. in Persian Literature, Yazd University
2 Professor of Persian Literature, Yazd University
چکیده [English]

One of the aspects of literary activities of Saadi, the great poet of 7th century, is related to ghaside. Many years ago, when Saadi steps into poetry arena, odd has been reached perfection, and other poets with his same language were progressing. Saadi's poetry life is associated with the cadence of elegy and his tendency is more to lyrics. In this research we are going to show Saadi's art in this little arena. We look up his adds according to linguistic Persian concern. He speaks as a brevity language. At the same time his words are clear and without ambiguity. Subtle language is as a result of Iraqi style. In which the oldness of inflexions and syntax has been seen less in old coordinates complicated of odds language.
Saadi enlists soft words in his odds and he doesn't have any tendency in abbreviation language. Mystical themes with its words and terms has been seen same as singular or merged in his odds. Sometimes we find colloquial language and words in his literatures. Syntactic techniques which cause eloquericy in his lyric poems has been seen in his odd and meter of his poems has become soft and consistent.
Consonants and vowels in his odds can pronounced easily and nothing will be diminished in his poems. In this opportunity we look up Saadi's odds in 3 levels of phonetics, lexical and syntactic based on descriptive and analytic method and with the use of statistical table that we try to clear the subject

کلیدواژه‌ها [English]

  • Saadi
  • elegy
  • Lyric
  • composer
  • language of elegy
الف) کتاب­ها
1. بهار، محمد تقی (1373). سبک‌شناسی. چ7. تهران: امیرکبیر.
2. پارساپور، زهرا (1383). مقایسة زبان حماسی و غنائی با تکیه بر خسرو وشیرین و اسکندرنامة نظامی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
3. حسن‌لی، کاووس (1380). فرهنگ سعدی‌پژوهی1300-1375، شیراز: انتشارات بنیاد فارس‌شناسی با همکاری مرکز سعدی­شناسی.
4. حمیدیان، سعید (1383). سعدی در غزل. تهران: قطره.
5. خاقانی، افضل‌الدّین بدیل (1378). دیوان اشعار. تصحیح ضیاءالدّین سجادی، چاپ ششم. تهران: زوّار.
6. خانلری، پرویز (1327). تحقیق‌ انتقا‌دی در عروض‌ فا‌رسی‌ و چگونگی‌ تحول‌ اوزان‌ غزل‌. تهران: دانشگاه تهران.
7. خطیب رهبر، خلیل (1374). دستور زبان فارسی: کتاب حرف اضافه و ربط مشتمل بر تعریف و تقسیم و شرح اصطلاحات و معانی و کاربرد حروف. چاپ سوم. تهران: مهتاب.
8. سمیعی، احمد. (1379). نگارش و ویرایش. چاپ دوم. تهران: انتشارات سمت.
9. شفیعی کدکنی، محمّدرضا. (1380). ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت (ویرایش دوم). تهران: انتشارات سخن.
10. ــــــــــــــــــــــــــ. (1388). در عشق، زنده بودن. تهران: انتشارات سخن.
11. ــــــــــــــــــــــــــ. (1368). موسیقی شعر. چ2. تهران: آگاه.
12. شمیسا، سیروس. (1374). سبک‌شناسی شعر. تهران: انتشارات فردوس.
13. ــــــــــــــــ. (1384). کلیات سبک‌شناسی، چاپ نخست از ویرایش دوم. تهران: نشر میترا.
14. ــــــــــــــــ. (1386). نگاهی تازه به بدیع. چاپ چهارم. تهران: نشر میترا.
15. صفا، ذبیح الله (1381). تاریخ ادبیّات ایران (خلاصة جلد اول و دوم)، جلد1، چاپ بیست و سوم، تهران، ققنوس
16. غلامرضایی، محمّد (1377). سبک‌شناسی شعر پارسی از رودکی تا شاملو. تهران: نشر جامی.
17. موتمن، زین‌العابدین (1352). تحول شعر فارسی، تهران: کتابخانه طهوری.
18. موحّد، ضیاء (1373). سعدی. تهران: طرح نو.
19. نجفی، ابوالحسن. (1378). فرهنگ فارسی عامیانه، تهران: نیلوفر.
20. وحیدیان کامیار، تقی. (1379). بدیع از دیدگاه زیبایی‌شناسی. تهران: نشر دوستان.
21. ــــــــــــــــــــ. (1388). عروض و قافیه. چاپ پانزدهم. تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران.
22. همایی، جلال‌الدّین (1373). فنون بلاغت و صناعات ادبی، چاپ دهم، تهران: نشر هما.
ب) مقالات
1. برزگر خالقی، محمدرضا و وحیده نوروززاده چگینی (1390). «بررسی وجوه تمایزات و تشابهات سبکی در قصاید عصر مغول». سبک‌شناسی نم و نثر فارسی. سال چهارم. شماره دوم. صص367-384.
2. پورفرج بیگ­زاده، روجا (بهار 1385). «واژگان مضمون­ساز در شعر سعدی». ادبیات فارسی (دانشگاه آزاد اسلامی مشهد). شماره9. صص 172-200.
3. خانلری، پرویز (اسفند 1332). «موسیقی الفاظ». سخن. دوره 5. ش3. صص161-166.
4. خدیش، پگاه (1386). «بررسی عناصر موسیقایی در غزل سعدی». پژوهش‌نامۀ ادب حماسی. دوره3. شماره5. صص253-267.
5. زندوکیلی، محمدتقی و داوود زرین پور (1393). «موسیقی شعر در دو سوگ‌سرودۀ سعدی». پژوهش‌نامۀ ادب غنایی. دورۀ12. شماره23. صص151-168.
6. سراج،سیدحسام‌الدّین (آبان 1368). «موسیقی شعر». سوره مهر. دوره اول. شماره8. صص56-57.
7. سیف، عبدالرّضا و شهرزاد شیدا (زمستان 1384). «نگاهی به بسامد اوزان عروضی در دیوان حافظ». نشریۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. دوره56. شماره4. صص39-59.
8. سیدیزدی، زهرا و قاسم سالاری و ناهید حاجی رضایی (1394). «مقایسة موسیقی شعر قصاید سعدی و سه شاعر هم‌روزگارش». نشریۀ ادب و زبان کرمان. سال18. شماره38. صص205-240.
9. ملکشاه، احمد و سبیکه اسفندیار (پاییز و زمستان1392). «مایه‌های عرفانی در قصاید سعدی و مقایسۀ آن با مصیبت نامۀ عطار». مجلۀ ادیان و عرفان، سال 46. شماره2. صص193-220.
10. فتوحی، محمود (1395). «بلاغت حذف در غزل سعدی». مندرج در: سخن عشق: جشن‌نامه دکتر حسن انوری. به کوشش دکتر علی اشرف صادقی. تهران: نشر سخن. صص449-483.
11. ـــــــــــــــ. (1390). «جادوی نحو در غزل سعدی» سعدی‌شناسی. دفتر چهاردهم ویژه غزل. صص159-170.
12. نظری، نجمه (1390). «بررسی تکرار نحوی در غزل سعدی». فصلنامه تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). سال چهارم شمارة پیاپی12- شماره دوم. صص249-264.
13. نوح‌پیشه، حمید (1387). «معنای ویژۀ حروف در شعر سعدی». مرکز سعدی‌شناسی. دفتر11. صص130-177.
14. مشهدی، محمد امیر و عبدالله واثق عباسی و محمّدرضا مشهدی (1390). «بررسی و مقایسۀ موسیقی بیرونی غزل‌های سیف فرغانی و سعدی». مطالعات زبانی بلاغی. شماره3. صص137-158.
15. مظفّر، محمّدرضا (بهار 1377). «صناعت شعر». شعر. س6. ش22. صص6-9.
16. موحّد، ضیاء (1390). «موسیقی غزل سعدی». کتاب ماه ادبیات. ویژۀ غزل. سال چهارم. شماره48. صص9-17.